فقیه عالیقدر اهل بیت حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) در طول بیش از 60 سال تلاش پیوسته و جدی در عرصه های مختلف فقه، نظرات و دستاوردهای خود را در ساحت فقه و فقاهت در آثار خویش عرضه کرده است. وی دارای مبانی خاص خود است که بر جریان استنباط بازتاب روشن و مشخصی دارد. ایشان به خاطر تسلط بر دانش روز در موضوع شناسی، نظرات در خور توجهی بیان کرده اند. همچنین در مسائل مستحدثه که ایشان اهتمام ویژه به آن دارد به گونه ای که معتقد است فقه امامیه در هیچ مسأله ای چه مستحدثه و چه متعارف به بن بست نمی رسد. فلسفه احکام هم در منظومه معرفتی استاد و در جریان استنباط، اثر گذاری ویژه ای دارد، امّا در مورد احکام تأسیسی و امضایی، در نگاه استاد امضای شرع به معنی تایید صرف احکام عرفی نیست، بلکه بازپرداخت آن است؛ به گونه ای که صبغه شرعی به خود می گیرد. اهتمام استاد به فقه مقارن یکی دیگر از ویژگی های مباحث فقهی ایشان است که بدون پرداختن به آن، مباحث فقهی کامل و جامع نیست؛ احاطه ایشان به عرصههای مختلف فقه سبب شده تا باب بندی تازه ای در حیطه باب بندی فقه عرضه بدارند. در این نوشتارسعی شده است دورنمایی از این دیدگاه ها و دستاوردها، متناسب با مقام آورده شود.
از نظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی مسائل اخلاقى در هر زمان از اهمّیت فوق العاده اى برخوردار بوده، ولى در عصر و زمان ما اهمّیت ویژه اى دارد؛ زیرا عصر حاضر عصر انفجار اطلاعات است و جهان همچون دهکده ای شده است که اطلاعات به سهولت و سرعت در اختیار همگان قرار گرفته و بر آنان تاثیر می گذارد. به همین دلیل علوم شیطانى و راهكارهاى وصول به مسائل غیر انسانى و غیر اخلاقى نیز به مراتب گسترده تر از سابق شده است؛ به گونه اى كه به دارندگان فساد اخلاق اجازه مى دهد از طرق مرموزتر و پیچیده تر و گاه ساده تر و آسانتر به مقصود خود برسند و سبب می شود عوامل و انگیزه هاى فساد و انحراف در عصر ما از هر زمانى بیشتر شود و همین امر انگیزه ای شده که ایشان در برخی آثار خود و در تفسیر موضوعی قرآن، به مسائل اخلاقی بپردازد. وی تأکید دارد که اساس مکتب اخلاقی اسلام را ایمان به خداوندى تشکیل می دهند كه كمال مطلق و مطلق كمال است و فرمان او بر تمام جهان هستى جارى و سارى است و كمال انسانها در این است كه پرتوى از صفات جمال و جلال او را در خود منعكس كنند و به ذات پاكش نزدیك و نزدیكتر شوند.
عبادت، عالی ترین ارتباط انسان با خالق هستی است. عبادت در اسلام عرصه گسترده ای را در برگرفته است. از این رو هر عمل فردی، اجتماعی، سیاسی که به قصد جلب رضایت پروردگار و تقرّب به او انجام می شود عبادت است. یکی از مصادیق مهم عبادت «توسّل» است که در آن انسان نیازمند به خدا بر اولیای الهی توسّل می جوید. این توسّل بنابر صریح آیات و روایات نه تنها شرک نیست، بلکه امری مجاز و مشروع است؛ زیرا به معنای مستقل دانستن پیامبر و امام نیست، بلکه معیار در توسّل، اذن خداوند است.
معاد به معنای بازگشت و در اصطلاح به رستاخیز و مرجع هر چیزی گفته می شود و قلمرو مباحث معاد انسان از قبض روح تا بهشت و جهنم و مسئله رجعت گستردگی دارد. تبیین این قلمرو از احضار و قبض روح آغاز می شود و در ضمن آن مباحث اجل حتمی و معلق و ماهیت مرگ که انتقال از دنیا به آخرت است بیان شده است. پرده برداری از سَکَرات مرگ و آشنایی با عوامل ترس از مرگ، حال مومنان و ظالمان در حین مرگ را بازگو می کند. برزخ مرتبه دیگری از معاد است که اموری همچون سؤال و جواب قبر، عذاب قبر، تجسم اعمال و توجه به حیات شهیدان، نعمت و عذاب برزخی از مهم ترین موضوعات بیان شده در آن است. مرحله دیگر روز قیامت است. بخش قابل توجهی از آیات قرآن کریم به بحث از معاد اختصاص یافته و استاد مکارم در آثار تفسیری و دیگر پژوهش های مرتبط، بدان توجه نموده است. ایشان معتقد است عقیده به معاد علاوه بر ابعاد معرفتی دارای آثار و کارکردهای تربیتی و اجتماعی نیز هست.
دنیاشناسی یکی از محورهای مهم جهان بینی است که در کنار آخرت شناسی، نوع نگرش افراد را تغییر می دهد. استاد مکارم شیرازی نیز در این زمینه مباحث مفصلی بیان کرده و به تبیین حقیقت دنیا و دلایل مذمومیت و ممدوحیت دنیا پرداخته است. ماهیت دنیا، سرای عبور به آخرت است. لذا مذمتی متوجه دنیا به سبب بدی خود دنیا نیست؛ چون این نشئه محل اکتساب، سازندگی و تلاش است و بدون ورود در این دنیا انسان نمی تواند به کمال و سعادت ابدی نائل گردد؛ بلکه مذمت دنیا به دلیل برخورد ما با دنیا است که اگر سبب علاقه و دلبستگی گردد این رویکرد با هدف از آفرینش هستی و انسان مغایر است و دنیا به جای اینکه دارالتجارة باشد او را از مسیر دور کرده و وسیله ای برای فراموشی خدا می گردد.
مبانی تفسیری متون دینی در حوزه طبیعت شناسی در چهار حوزه نگرش به طبیعت به مثابه مخلوق و نشانه الهی، واقع نمایی متون دینی در تبیین طبیعت، لزوم بهره گیری ضابطه مند از تجربه بشری در تفسیر متون دینی در حوزه طبیعت شناسی و وجود شگفتی ها و اعجازهای علمی در طبیعت شناسی متون دینی قابل طرح است. در تفسیر نمونه تلاش شده تا به تبیین آیات علمی قرآن با روش صحیح پرداخته شود و از این رهگذر، اعجاز علمی قرآن نیز ثابت گردد. با اعتقاد به اینكه قرآن كتاب هدایت و انسان سازی است و نه كتابی علمی، با توجه به معیارهای دقیق به تبیین این گونه آیات پرداخته شده است. در این مقاله بر اساس رویکردی علمی و به صورت گزارشی و منظومه وار و البته با محوریت تفسیر نمونه، به تبیین طبیعت شناسی پرداخته ایم.
جهان شناسی، یکی از مهم ترین معرفت هایی است که در آن درباره انواع و اقسام جهان و ماهیت آنها بحث و گفت وگو می شود. این موضوع در معارف اسلامی جایگاه ارزشمندی دارد و در قرآن و روایات اسلامی موارد زیادی وجود دارد که مشتمل بر معرفت و شناخت جهان است. بحث تقسیم عوالم به غیب و شهادت، ملک و ملکوت، از زمره این مباحث است. جهان شناسی در منظومه آیت الله العظمی مکارم قلمرو وسیعی دارد. وی با تبیین عوالم هستی در آثار تفسیری، دیده انسان را به عالم ملکوت گشوده و راه وصول بدان را پیش روی او امکان پذیر می نماید. در اندیشه ایشان، توجه به جهان شناسی از آیات قرآن به خوبی قابل استفاده و معرفت ساز است.
اهمیّت مقام امامت از دیدگاه آیت الله العظمی مکارم شیرازی تا بدانجاست که تمام پیامبران اولواالعزم داراى مقام امامت بودند و بر اساس حكمت الهی، بعد از پیامبران در هر عصر و زمانى، اوصیایی از سوى خدا براى هدایت انسانها وجود داشته، تا شرایع انبیا و ادیان الهى را از تحریف و تغییر حفظ كنند. این نوشتار درصدد است امامت و مهدویت (ولایت و امامت عامه و خاصه) در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی) را از میان آثار مکتوب معظّم له گزارش کند. برای پی بردن به دریچه های گوناگون موضوع امامت، لازم است با پرداختن به چیستی مفهوم امامت و ولایت، مباحث امامت عامه و خاصه به ویژه مهدویت از دیدگاه اسلام مورد بررسی قرار گیرد.
متفكران اسلامی به جهت ضرورت و اهمیت مسئله نبوت بخش زیادی از آثار خود را به این امر اختصاص داده اند. فلسفه خلقت چه به شكل عام و چه خاص، مبتنی بر اصل واقع گرایی، چه در حوزه هستی شناسی و چه در ساحت معرفت شناسی و انسان شناسی، مسئله ارتباط خداوند با انسان را به پیش می كشد. این ارتباط با سه گونه فطری، عقلی و وحیانی امكان پذیر است. انسان برای رسیدن به سعادت و كمال به هدایت وحیانی نیاز دارد. اینجاست كه مسئله نبوت و ضرورت دین مطرح می شود. مستندات معتبر تاریخی در كنار شواهد قطعی عقلی و نقلی از حضور انسانهایی به نام پیامبران در طول تاریخ حكایت دارد. به همین جهت متفكران دینی از این امر در آثار خود یاد كرده اند. حضرت استاد مكارم عمدتا ذیل مباحث قرآنی به این مهم پرداخته است. روح كلی مباحث ایشان در آثار متعدد یكسان بوده و فقط در برخی آثار با تفصیل بیشتر به این امر ورود كرده اند. عمده مطالب ناظر به نبوت عامه و خاصه در اثر وزین تفسیر نمونه و پیام قرآن آمده است. در شرح خطبه های حضرت امیر (ع) نیز ذیل خطبه های حضرت ناظر به نبوت، شرحی از سوی استاد صورت گرفته است.
در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم موضوع انسان شناسی از دو منظر مورد توجه بوده است: الف) از منظر فیزیولوژیکی: در این نگاه، آفرینش انسان و ساختار بدنی او، اندام ها و اعضای او مورد مطالعه قرار می گیرد، تا شگفتی ها و اسرار خلقت و نظم شگفت انگیزی که درساختمان بدنی او وجود دارد، کشف شود و انسان بتواند از نعمت های فراوانی که نیازمندی های زندگی او را تأمین می کند، آگاهی یابد و در برابر آن شکر گزار آفریننده خویش باشد. این نگاه از مطالعات انسان شناسانه که در پی بررسی مظاهر نظم در جهان هستی و دستگاه های مختلف مؤثر در آن است، در مباحث اعتقادی و در براهین توحید و اثبات خداوند و ذیل برهان نظم مورد بررسی قرار گرفته است. ب) از منظر دینی: نگاه دیگر در مطالعات انسان شناسی، بررسی و مطالعه انسان، ابعاد و شئون گوناگون زندگی و قابلیت ها و استعداد‌های او در جهت رسیدن به سعادت و کمال است، که موضوع مقاله نیز هست. این نگاه، ذیل مباحث اخلاق در بحث خود شناسی و خداشناسی و در بیان مفاهیم اخلاقی و معیار فضیلت و رذیلت بودن آنها، طرح شده است. همچنین در بحث از رهبران و راهنمایان که قانون گذاران جامعه هستند، در معیار قانون گذاری، یک انسان شناسی دقیق معرفی شده که همه نیازها، غرایز و احساسات و ... را مورد بررسی و مطالعه قرار دهد. افزون بر موارد یاد شده در مواضع بسیاری به تناسب آیات و روایات و در تحلیل و تفسیر آنها این موضوع مورد توجه و مناقشه و بررسی قرار گرفته است. به طور کلی در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، در همه سرفصل هایی که در بحث ضرورت انسان شناسی در حوزه معارف دینی مطرح بود، به طرح و بیان مباحث انسان شناسی پرداخته شده است.
